«روشهاي پژوهش در تغيير رفتار و رفتاردرماني»

در تغيير رفتار و رفتاردرماني، پژوهش عموماً بصورت تك آزمودنی يا تك موردي صورت مي‌پذيرد.

 

انواع طرح‌هاي پژوهشي تك آزموني

طرح‌هاي پژوهش تك آزمودني متنوع هستند كه ما در اينجا به اختصار به معرفي سه نوع از اين طرح‌ها مي‌پردازيم:

1- طرح A-B : در طرح A-B يك مرحله اصلي خط پايه وجود دارد كه در آن رفتار آماج در شرايط طبيعي مورد سنجش قرار مي‌گيرد (A). بعد از اين مرحله، مرحله اجراي روش تغيير رفتار است كه در آن متغير مستقبل به كار گرفته مي‌شود وسپس آثار يا نتايج آن مورد سنجش قرار ميگيرد(B).

                                                                      روش درماني B    خط پايه A

 

 

 

 

2- طرح A.B.A : در طرح A.B.A علاوه بر مراحل اصلي طرح A.B، مرحله سومي وجود دارد كه در آن مرحله خط پايه تكرار مي‌گردد تا اثر متغير مستقبل (روش درماني) مشخص شود. آيا علت اصلي تغيير رفتار روش تغيير رفتار (روش درماني) است يا چيز ديگر؟

 

                                                                     A               B               A

 

 

 

 

3- طرح A.B.A.B : اين طرح (A.B.A.B) يك مرحله بيشتر از طرح (A.B.A) دارد. در اين طرح مرحله B يا همان اجراي روش تغيير رفتار يا اعمال متغير مستقبل يكبار ديگر انجام مي‌شود. هدف اصلي اضافه شدن اين مرحله گذشته از تعيين تأثير متغير مستقبل حذف يا تغيير رفتار آماج است.

 

 

                                                        A               B             A            B

 

 

 

 

 

بخش چهارم

 

« روش‌ها و فنون تغيير رفتار و رفتاردرماني»

با توجه به نظريه‌هاي بيان شده در بخش‌هاي قبلي، براساس فرايند ايجاد يك رفتار و قوانين مطرح شده در اين نظريه روش‌ها و فنون مختلفي استخراج شده‌اند كه ما در اين بخش براساس نظريه‌هاي مختلف به بيان بعضي از اين روش‌ها مي‌پردازيم.

 

1)‌روش‌ها و فنون برخاسته از شرطي كردن و خاموشي پاسخگر

الف) شرطي كردن پاسخگر

طبق قانون شرطي كردن پاسخگر، چنانچه يك محرك خنثي را چندين بار با يك محرك طبيعي همراه سازيم، خاصيت محرك طبيعي به محرك خنثي انتقال مي‌يابد. براساس همين قانون مي‌توان تعدادي روش تغيير رفتار را استخراج كرد.

الف-1) شب‌ادراي: در درمان شب‌ادراي براساس قانون شرطي كردن پاسخگر، در زير ملحفه كودك يك دستگاه نمياب قرار داده مي‌شود كه به اولين قطره ادرار حساس است. بعد از به كار افتاردن دستگاه، زنگي به صدا درمي‌آيد. بعداز به‌صدا درآمدن زنگ كودك از جايش بلند مي‌شود وبراي ادرار كردن به توالت مي‌رود. بعداز چندين بار تكرار اين عمل، كودك مي‌آموزد كه وقتي مثانه او پر شد از خواب بلند شود و براي ادرار به توالت برود.

در اين مثال : صداي زنگ محرك غير ظرطي و فشار مثانه محرك شرطي است.

                                                كنترل ادرار                 صداي زنگ +  فشار مثانه

                                                كنترل ادرار                 فشار مثانه

با توجه به اينكه اين دستگاه كمياب و يا گران قيمت است مي‌توان از طريق كسي كه از كودك نگهداري مي‌شود كمك گرفت. معمولاً اطرافيان كودك مي‌دانند كه زماني كه كودك شب‌ادراري دارد قبل از ادرار حركات مختلف از خود نشان مي‌دهند كه مادر و يا كسي كه از كودك نگهداري مي‌كند چنانچه چندين بار در همين زمان كودك را از خواب بلند كند در مراحل بعدي كودك مي‌تواند از طريق شرطي سازي خود، بر ادرار خود كنترل نمايد. در طول درمان بهتر است به كودك مايعات بيشتري خوراند.

الف- 2) درمان يبوست: يبوست يكي ديگر از مشكلاتي است كه از طريق اصل شرطي سازي پاسخگر برطرف مي‌شود.

در درمان يبوست به كمك اصل شرطي كردن پاسخگر، ابتدا به بيمار ملين خورانده مي‌شود و از او خواسته مي‌شود كه هنگام دفع يك تحريك ملايم برقي به خود وارد كند. پس از آنكه تحريك جريان برق توانست نقش ملين را ايفا كند بيمار با استفاده از اين تحريك در وقت معيني در هر روند تدريجاً عادت روزانه دفع مدفوع را كسب كند.

 

ب) خاموشي پاسخگر:

طبق نظريه شرطي سازي پاسخگر چنانچه بعداز محرك شرطي، محرك غير شرطي ارائه شود به اين فرايند تقويت مي‌گويند و محرك غير شرطي خاصيت تقويت گنندگي دارد. در صورتيكه چند بار محرك شرطي ارائه شود اما غير شرطي به دنبال آن نيايد محرك شرطي نمي‌تواند پاسخ شرطي را فرا خواند. لذا پاسخ خاموش مي‌شود.

خاموشي پاسخگر به طور طبيعي در طول زندگي به ما كمك مي‌كند تا بر بسياري از ترسهاي اكتسابي دوران كودكي خود فائق آييم. ما به تدريج كه بزرگ مي‌شويم براساس تجارب مختلف و ديدن اينكه محرك‌ها براي ما خطري به‌وجود نمي‌آورند بر ترس‌هاي دوران كودكي خود، نظير ترس از پزش، تاريكي، رعد و برق و از اين قبيل، مسلط مي‌شود.

مهمترين روشهاي برخاسته از خاموشي پاسخگر عبارتند از:

1- خاموشي تدريجي      2- غرقه سازي

 

1- خاموشي تدريجي: در اين روش محرك اضطراب را به صورت ضعيفي به شخص معرفي (ارائه) مي‌شود بهنحوي كه بتواند آن را بدون اضطراب تحمل نمايد پس ازآنكه درخضور محرك ضعيف خاموشي رخ داد در مرحله بعد بر شدت محرك افزوده مي‌شود و اين كار ادامه مي‌يابد تا اينكه محرك به شديدترين حالت براي شخص قابل تحمل باشد.

2- غرقه سازي: غرقه‌سازي به تعدادي روش گفته مي‌شود كه هدف همه آنها ايجاد خاموشي به طور اجباري است. ويژگي مشترك اين روش‌ها آن است كه شخص را براي مدتي نسبتاً طولاني در معرض محرك ترس‌آور يا اضطراب‌زا (محرك شرطي) با شدت تمام قرار مي‌دهند.

ترسيدن ما جملگي از بيم بلا بود              اينك زچه ترسيم كه در عين بلاييم

 

 

 

انواع غرقه‌سازي

 

 

غرقه‌سازي واقعي         غرقه‌سازي خيالي           غرقه‌سازي خيالي اغراق‌آميز

 

2) روش‌هاي برخاسته از شرطي‌سازي تقابلي

شرطي‌سازي تقابلي فرايندي است كه درآن پاسخ با پسخ‌ ديگري كه با آن ناهمساز است جانشين مي‌شود. و اين سبب مي‌شود كه پاسخ شرطي (كه نا مطلوب است و هدف تغيير رفتار واقع شده) در خصوص محرك شرطي داده شود.

بطور مثال اگر كودكي از سگي مي‌ترسد چنانچه در گوشه‌اي از حياط او به همراه تعدادي از كودكان ديگر از هيجان مبت (كنار كودكان ديگر بودن) پاسخ هيجاني ترس را نشان نخواهد داد.

مهمترين روش تغيير رفتار و رفتاردرماني برخاسته از شرطي تقابلي حساسيت‌زدايي است.

 

انواع حساسيت‌زدايي:

1- حساسيت‌زدايي منظم (خيالي)

2- حساسيت‌زدايي واقعي

3- خود حساسيت‌زدايي

 

1) حساسيت‌زدايي منظم (خيالي): در اين روش حساسيت‌زدايي منظم خيالي محركي را كه مولد اضطراب است در شرايط آرميدگي عضلاني به تدريج به فرد مضطرب ارائه مي‌كنند و اين كار ادامه مي‌دهند تا اينكه بتواند محرك  مولد اضطراب را با حداكثر شدت تحمل نمايد. براي اجراي حساسيت‌زدايي منظم سه مرحله زير بايد طي شود:

1- ايجاد سلسله مراتب اضطراب

2- آموزش آرميدگي

3- حساسيت‌زدايي

 

2) حساسيت‌زدايي واقعي: در روش حساسيت‌زدايي واقعي محرك اضطراب‌آور تدريجاً ولي به‌صورت عيني يا واقعي به فرد ارائه مي‌شود.

 

3)‌خود حساسيت‌زدايي: روش خود حساسيت‌زدايي همان روش حساسيت‌زدايي منظم اسن با اين تفاوت كه در حساسيت‌زدايي منظم درمانگر به تدريج موقعيت‌هاي اضطراب‌زا را كه در سلسله مراتب اضطراب مرتب شده‌اند به مددجو معرفي مي‌كند. اما در خود حساسيت‌زدايي، خود مددجو كنترل صحنه‌هاي اضطراب‌زا را برعهده مي‌گيرد.

 

روش‌هاي بيزاري‌آور

روش‌هاي درماني انزجارييا بيزاري‌آور براي از بين‌ بردن رفتارهايي مورد استفاده قرار مي‌گيرد كه خود آنها تقويت كننده هستند و به آساني تن به خاموشي نمي‌دهند.

1) شرطي‌سازي بيزاري‌آور Ñ درمان الكسيم- اعتياد- انحرافات جنسي- پرخوري

2) حساسيت‌زدايي Ñ فرد به صورت خيالي محرك مولد رفتار را با يك محرك آزارنده همراه كند.

3) ساير روش‌ها Ñسيگار كشيدن سريع