ب 4)روش‌هاي منفي كاهش‌ رفتار

1-  خاموشي: براساس نظريه شرطي‌سازي كنشگر چنانچه رفتاري با پيامد مثبت (تقويت‌كننده) مواجه نشــود و

      اين فرايند چند بار تكرار شود آن رفتار خاموش مي‌شود. در اين روش ما هيچ محـــركي پس از رفتار ارائـه

      نمي دهيم. يعني به آن بي توجهي ( ويا به قول عموم بي محلي ) مي كنيم.

2-  محروم كردن از تقويت: فرد به خاطر انجام رفتاري نامطلوب براي مدتـي از دريافت تقويت محروم مي‌شود.

     نكته مهم در اين خصوص توجه به اين نكته است كه بـايد مطمئن باشيم حــذف محــرك تقويت كننده از

     ديـــدگاه آن شخص تقويت كننده باشد. بطــور مثــال بعضي از معلمان بخــاطر رفتــارنامطلوب بعضـي از

      دانش آموزان در كلاس آنها را از كلاس اخراج مي كنند با اين استدلال كه ماندن در كــلاس بــراي آنهــا

      تقويت كننده است.در اينگـونه مــوارد بايد با احتياط برخورد كــد چـرا كه بعضي از دانش آمـوزان ممـكن

      است بيرون رفتن از كلاس برايشان تقويت كننده باشد نـه ماندن در كلاس لــذا معلم بجاي اينكـه رفتــار

      نامطلوب را كاهش دهد ناخواسته آنرا با ارائـه تقويت  ، فــراواني آن را افزايش داده است.

         3-  جريمه كردن: وقتي فردي مرتكب رفتار نامطلوب شود او را وادار کرد تـا براي جبران عمل خلاف خود ، بـه

             اصلاح آن بپردازد. در جريمه كــردن اين نكته را نبايد فراموش كرد كه بعضي وقت ها اعمــال جريمــه اي

             باعث تنفر ازآن عمل جريمه اي نشود. به طور مثال بعضي معلمان بـدليل دريـافـت نمـره بـــد در امــلاء

             دانش آموز را مجبور مي كنند 10  بــار از روي متن امــلاءرونــويسي كنند . خطــر اين روش ممكن است

             اين باشد، دانش آموزي كه تا  قبل از اينكه جريمه شود با علاقه مندي فعــاليت را انجــام مي داد ، بعـد از

             جريمه شدن از رونويسي متنفر شود واين تنفر از رونويسي در برنــامه معلم قـــرار نداشت . لــذا در تعيين

             اعمــال جريمه اي دقت كافي شـود كــه اولا متناسب با رفتار نامطلوب باشد ثانيا ناخواسته با كاهش رفتـار

             مطلوب ديگـر نشود.

4-    تنبيه: ارائه محرك آزارنده يا تقويت كننده منفي به دنبال رفتار نامطلــوب.گفته مي‌شود كه نتيجه‌اش ضعيف شدن يا كاهش احتمال وقوع آن است.

آثار جانبي تنبيه

1-    رفتار تنبيه شده، پس ازپايان يافتن تنبيه در خزانه رفتار فرد باقي مي‌ماند و بـه محض اينكه عامل تنبيه كننده ضعيف شد آن رفتار مجدداً ظاهر مي‌گردد.

2- سبب انزجار فرد تنبيه شونده از تنبيه كننده مي‌شود.

3- عمل تنبيه كردن به سرعت توسط ديگران يادگرفته مي‌شود.

4- تنبيه منجر به پرخاشگري مي‌شود.

5- فرد تنبيه شده ممكن است رفتار نامطلوب ديگري جانشين رفتار تنبيه شده نمايد.

        6- اگر روش‌هاي تنبيهي ادامه‌دار باشد سرانجام ممكن است شخص تنبيه شده بــه تنبيه‌كننده حمله نمايد.

4) روش‌هاي برخاسته از نظريه‌ يادگيري مشاهده‌اي

الف) روش‌هاي ايجاد و افزايش رفتارهاي مطلوب

1-    الف) ايجاد رفتار با استفاده از اصل اكتساب: يعني از راه مشاهــده رفتـــار ديگران كه عمل مورد نظــر را

           انجام مي‌دهند ، فــرد از راه مشاهـده آن عمل را مي‌آموزد.

2-    الف)‌ با استفاده از اصل بازداري‌زدايي: يعني مشاهده كننده اي كــــه از انجـام رفتاري بيمنــاك است. به

              مشاهده الگويي  مي پردازد كه بــدون تجربه هيچ‌گونه پيامد نامطلوب آن عمل را انجام مي دهد.

3-    الف) با استفاده از اصل آسان‌سازي: يعني كسي كـه از قبل رفتاري را آموخته است اگــر شاهد انجــام آن

4-     رفتـار از سوي ديگران باشد خـود  به‌خود به انجام رفتار راغب خواهد شد.

 

ب) روش‌هاي كاهش‌ و حذف رفتارهاي نامطلوب

1- ب) با استفاده از اصل بازداري: اگر فرد الگويي را مشاهده كند كه بـا خــاطر انجام رفتارش تنبيه شده است

         احتمال انجام آن رفتار كاهش مي‌يابد.

2-    ب) با استفاده از روش رفتار ناهمساز: فرد رفتارهايي را از ا لگو مورد مشاهده قرار دهــد كه با رفتار مشكل

            آفرين او مغاير است.

3-    ب) روش الگو برداري نهان: به جاي نمايش صحنه‌هاي زنده از فرد خواسته مي‌شود تا الگــوهايي را كـه بـه

            رفتارهاي خاصي اشتغال دارنــد درذهــن خود تجسم كند.

 "سخن آخر"

 

ما در اين مجموعه به اختصار مفاهيم و اصطلاحات مهم مانند تعريف رفتار درماني و تغيير رفتار ، انواع رفتار و... را بيان نموديم . از ميان نظريه هاي مورد استفاده در تغيير رفتار و رفتار درماني نظريه هاي شرطي سازي كلاسيك و كنشگر، نظريه هاي شناختي اليس و بندورا را معرفي نموديم . سپس 35 روش تغيير رفتار و رفتار درماني را توضيح داديم.

در استفاده از اين روشها رعايت موارد زير مهم است:

1.      با توجه به وي‍ژگيهاي مراجع از جمله سن ، هوش اين روشها انتخاب شود . به طور مثال استفاده از روش شناختي اليس براي افرادي كاربرد دارد كه از لحاظ هوشي متوسط و بالاتر بوده و از لحاظ شناختي  به تفكر انتزاعي رسيده باشند.

2.      در استفاده از برنامه و و روش تغيير رفتار و رفتار درماني نظر مراجع نيز لحاظ شود. چرا كه در بعضي از روش ها بدون همكاري مراجع نتيجه مطلوب حاصل نمي شود.

3.      رعايت اصول مشاوره : اصولي كه در تغيير رفتار و رفتار درماني بايد رعايت گردد عبارتند از ؛ برقراري رابطه حسنه ، راز داري ، پذيرش بدون قيد و شرط ، درك مراجع و مشكل او ، آماده كردن شرايط محيطي.

4.      توجه به تاريخچه زندگي فرد كه در ايجاد مشكل مهم به نظر مي رسد.

5.      كسب اطلاع از افراد مهم در زندگي فرد مانند: والدين ، معلم و...

6.       مشورت با متخصصان ديگر از جمله پزشك . در بعضي مشكلات رفتاري مانند بيش فعالي ويا كم توجهي نياز است طبق نظر پزشك از ساير روش ها درماني مانند درمان دارويي نيز استفاده شود.

7.      داشتن ديد جامع نگر به روش هاي تغيير رفتار و رفتار درماني. در استفاده از روشهاي تغيير رفتار و رفتار درماني ممكن است يك روش به تنهايي پاسخ ندهد . در صورت نياز از روشهاي ديگر تغيير رفتار و رفتار درماني يا به تنهايي ويا به صورت تواما استفاده شود.

  

منابع 

1- اتكینسون، و...... (1989) (براهني و همكاران 1378) زمينه روان‌شناسي          رشد

2- بيلر، رابرت (كديور 1374)     كاربرد روان‌شناسي در آموزش        نشر دانشگاهي

3 - سيف، علي‌اكبر (1378)               روان‌شناسي پرورشي                         آگاه

4- سيف، علي‌اكبر (1377)                تغيير رفتار و رفتاردرماني                   دوران

5- شفيع‌آباد، عبداله و ناصري (1371)نظريه‌هاي مشاوره و روان‌درماني نشر دانشگاهي

6- شفيع‌آباد، عبداله(1371)                     فنون و روشهاي مشاوره                 بهرام

7- كديور، پروين (1382)                  روان‌شناسي تربيتي             نشر دانشگاهي

8- كريمي، يوسف (1370)       تغيير دادن رفتارهاي كودكان و نوجوانان     فاطمي

9- هرگنهان و اُلسون (سيف 1374)     مقدمه‌اي بر نظريه‌هاي يادگيري             دانا

 

 

 

موفق باشيد

سيد محمد حسينيان

شهریور ماه   1383