) روش‌هاي و فنون برخاسته از نظريه شرطي‌سازي كنشگر

1) روش‌هاي افزايش رفتارهاي مطلوب موجود.

2) روش‌هاي ايجاد رفتارهاي تازه.

3) روش‌هاي نگهداري و گسترش رفتارهاي مطلوب.

4) روش‌هاي كاهش و حذف رفتارهاي نامطلوب.

 

1) روش‌هاي افزايش رفتارهاي مطلوب موجود

روش‌هايي كه براساس نظريه شرطي‌سازي كنشگر گرفته شده‌اند و هدفشان افزايش رفتارهاي مطلوب موجود هستند از دو اصل مهم اين نظريه سرچشمه مي‌گيرند:

اصل اول) تقويت مثبت: در شرطي‌سازي كنشگر تقويت مثبت به فرايندي گفته مي‌شود كه درآن محرك تقويت كننده بعداز يك رفتار باعث افزايش احتمال وقوع آن رفتار مي‌شود.

اصل دوم)‌ تقويت منفي: مطابق با اين اصل چنانچه بعداز يك رفتار محرك آزاردهنده‌ايحذف گردد احتمال وقوع آن رفتار افزايش مي‌يابد.

1- روش تقويت مثبت

2- روش تقويت منفي

3- اقتصاد پته‌اي: بعداز انجام رفتار مطلوب يك پته (شيء يا علامت) دريافت مي‌كنند كه قابل تعويض به يك تقويت كننده ديگر است.

4- قرارداد رفتار: قرارداد رفتاري يا قراداد وابستگي به توافق كتبي بين افراد گفته مي‌شود كه در آن وابستگي‌هاي بين رفتار ورد انتظار و پيامدهاي آنها مشخص مي‌گردد. در قرارداد رفتاري هم رفتارهاي مورد انتظار و هم تقويت كننده‌هايي كه به آن رفتارها داده خواهد شد مشخص مي‌شوند.

 

2) روش‌هاي ايجاد رفتارهاي تازه

مهمترين روش‌هايي كه براي رفتارهاي تازه (براساس نظريه شرطي‌سازي كنشگر) به‌كار مي‌روند عبارتند از: الف) شكل‌دهي رفتار     ب) زنجيره‌سازي

 

الف) شكل‌دهي رفتار: در روش شكل‌دهي به كمك تقويت تفكيكي، جزيي از رفتار موجود انتخاب مي‌شود و به تدريج اين جزء رفتاري تغيير شكل مي‌يابد تا به رفتار كامل كه مورد نظر است تبديل شود. به سخن ديگر، در روش شكل دهي يك جزء ساده رفتار به تدريج كامل و كامل‌تر مي‌شود تا اينكه سرانجام رفتار پيچيده‌ مورد نظر حاصل آيد.

 

ب) زنجيره‌سازي: در روش زنجيره‌سازي اجزاي ساده رفتاري به دنبال هم قرار داده مي‌شوند و از تركيب آنها يك رفتار پيچيده‌تر ظاهر مي‌گردد.

 

3) روش‌هاي نگهداي و گسترش رفتارهاي مطلوب

براساس نظريه شرطي‌سازي كنشگر در آغاز يادگيري لازم وضروري است كه بعد از رفتار و بلافاصله پيامد تقويتي بيايد تا آن رفتار به خوبي يادگرفته شود اما براي نگهداري رفتار بايد از سبك و روشهاي ديگري استفاده شود كه به آن برنامه‌هاي تقويت مي‌گويند. منظور از برنامه تقويت اين است كه تعيين كنيم رفتار مورد نظر را تا چه ميزاني تقويت كنيم.

 

برنامه‌هاي تقويت:

                           ثابت                                            متغير

 


 

          نسبي ثابت     فاصله‌اي ثابت             نسبي متغير     فاصله‌اي متغير

 

* برنامه تقويتي نسبت ثابت: به برنامه‌اي گفته مي‌شود كه در آن تقويت بعد از تعداد ثابتي از رفتار مورد نظر تقويت ارائه مي‌گردد.

* برنامه تقويتي نسبت متغير:  به برنامه‌اي گفته مي‌شود كه در آن تقويت بعداز تعداد متغيري از رفتار مورد نظر تقويت ارائه مي‌گردد.

بطور مثال يكبار بعداز 2 بار ارائه رفتار مورد نظر بار ديگر بعداز 8 مورد مشاهده رفتار مورد نظر.

* برنامه تقويتي فاصله‌اي ثابت:  به برنامه‌اي گفته مي‌شود كه در آن تقويت بعداز گذشت مدت زمان ثابتي پاسخ‌دهي ارائه مي‌شود.

پرداخت حقوق در پايان هر ماه براساس تقويت فاصله‌اي ثابت است.

* برنامه تقويتي فاصله‌اي متغير: كه در آن تقويت پس از گذشت فاصله‌ زماني متغير ارائه مي‌گردد.

 

4) روش‌هاي كاهش و حذف رفتارهاي نامطلوب

به‌طور كلي در نظريه شرطي‌سازي كنشگر از دو راه مي‌توان رفتارهاي نامطلوب را كاهش و حذف كرد:

الف) جانشين ساختن رفتارهاي مطلوب به جاي آنها و در نتيجه كاهش دادن غير مستقيم رفتارهاي نامطلوب.

ب) كاهش دادن مستقيم رفتارهاي نامطلوب.

 

* روش‌هاي مثبت كاهش رفتار

1) تقويت تفكيكي نرخ‌هاي كم‌رفتار: وقتي كه رفتاري با نرخ و يا فراواني كم‌ رخ مي‌دهد تقويت ارائه مي‌شود.

2- تقويت تفكيكي رفتارهاي ديگر: همه رفتارهاي فرد تقويت مي‌شوند بجز رفتار آماج كه نامطلوب تشخيص داده شده است.

3)‌ سيري يا اشباع: در اين روش به فرد اجازه داده مي‌شود تا حد سير به آن رفتار بپردازد.