بخش سوم

 

برنامه، سنجش، پژوهش در تغيير رفتار و رفتاردرماني

«برنامه تغيير رفتار و رفتاردرماني»

تغيير رفتار درماني فعاليتهايي نظامدار و هدفمند هستند و مانند هر فعاليت هدفمند ديگري نياز به يك برنامه دارند. تغيير رفتار و رفتار درماني هراحل زير را شامل مي‌شود:

1- تعيين رفتار و مشكل آفرين: اولين گام در تغيير رفتار و رفتاردرمامشخص كردن رفتاري را كه قصد تغيير آن را داريم است. رفتار مشكل‌آفرين يا رفتار آماج رفتاري است كه بايد اندازه‌گيري و تعريف شود.

2-بيان هدف برنامه: در بيان هدف برنامه درمانگر بايد مشخص نمايد كه در پايان برنامه به‌دنبال چه هدفي است و يا چه كارهايي را قصد انجام آن را دارد. بطور كلي در اين مرحله متخصص بايد هدف نهايي خود را تعيين كند.

3- آماده كردن هدف رفتاري: در اين مرحله درمانگر وظيفه داردبهدف برنامه خود را بصورت رفتاري بيان كند. يعني بايدانتظارات و هدف‌هاي خود را با جملات بيان كند كه قابل مشاهده و اندازه‌گيري باشد.

4- انتخاب روش تغيير رفتار: پس از آماده كردن هدف برنامه به صورت رفتاري درمانگر به انتخاب يكي از روش‌هاي تغيير رفتار مي‌پردازد. روش‌هايي كه در بخش چهارم توضيح داده خواهد شد.

5- انتخاب وابستگي: وابستگي رفتار به سه جزء اشاره دارد:

5-1) محرك‌ها و شرايط پيش‌آيند رفتار

5-2) رفتار

5-3) نتايج و پس‌آيندي رفتار

6- اجراي روش تغيير رفتار: در اين مرحله درمانگر ضمن سنجش دقيق رفتار آماج قبل از اجراي روش تغيير رفتار پرداخته و منحني خط پايه آن را ترسيم مي‌كند سپس در مرحله اجرا نيز به مشاهده و سنجش رفتار آماج مي‌پردازد. تا تغييرات ايجاد شدهرا ارزيابي كند.

 

«روش‌هاي سنجش در تغيير رفتار و رفتاردرماني»

يكي از مهمترين فعاليتي كه درمانگر در تغيير رفتار و رفتاردرماني بايد انجامدهد سنجش رفتار آماج يا مشكل آفرين است.

 

فوايد سنجش و تشخيص دقيق آما (مشكل فرين):

1- توصيف و تشخيص دقيق رفتار در ابتداي كار به درمانگر ياري مي‌كند تاتصميم بگيرد آيا مي‌تواند مشكل مراجع را حل كند يا اينكه بايد او را به يكمتخصص ديگر ارجاع دهد.

2- با استفاده از روش‌هاي سنجش در ابتداي برنامه تغيير رفتار و رفتاردرماني مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه آيا اين مورد ارجاع داده شده اصلاً نياز به تغيير و اصلاح دارد يا خير؟

3- سنجش در ابتداي برنامه تغيير رفتار و رفتاردرماني به درمانگر كمك مي‌كند تا بهترين روش تغيير رفتار و رفتاردرماني را انتخاب كند.

4- سنجش در ابتدا، حين برنامه به درمانگر كمك مي‌كند تا در جريان پيشرفت كارخود قرار گيرد و در صورت نياز به تغيير روش تغيير رفتار بپردازد.

5- سنجش رفتار در حين اجرا، بازخورد اصلاحي براي مددجو دارد.

 

انواع روش‌هاي سنجش

1- روش‌هاي سنجش مستقيم           2- روش‌هاي غير مستقيم

1- روش‌هاي سنجش مستقيم:

در اين روش‌ها درمانگر به طو مستقيم به مشاهده و اندازه‌گيري رفتار مي‌پردازد. روش‌هاي سنجش مستقيم خود ره دو دسته تقسيم مي‌شود:

1- سنجش محصولات ماندني رفتار       2- سنجش رويدادهاي گذراني رفتار

1- سنجش محصولات ماندني رفتار:

بعضي از رفتارها از خود شواهد عيني شامل محصولات يا توليدات ماندني به جاي مي‌گذارد.

مانند: انشاي دانش‌آموزان- ورقه امتحاني رياضي- املا.

2- سنجش رويدادهاي گذراني رفتار:

بسياري از رفتارهايي كه درمانگر قصد تغيير و اصلاح آن را دارد برخلاف رفتارهايي كه در قسمت قبلي به آن اشاره شد هيچ شواهد يا محصولاتي را از خود برجاي نمي‌گذارند لذا بايد در همان زمان وقوع آن به اندازه‌گيري و سنجش آن پرداخت.

الف) ثبت فراواني يا ثبت رويداد رفتار: اگر دفعات وقوع يك رفتار را در فواصل زماني شخص سنجش شود از روش ثبت فراواني استفاده شده است.

ب)‌ ثبت طول مدت رفتار: در بعضي از رفتارها مانند قشقرق ‌راه‌انداختن بيشتر به طول مدت آن بايد توجه كرد. در اين روش بايد به اندازه‌گيري و سنجش مدت زمان انجام يك رفتار پرداخت.

پ) ثبت دوره نهفتگي رفتار: در اين روش تعيين مي‌شود كه چه مدتي طول مي‌كشد تا يك رفتار از فرد سر بزند. يعني از زماني كه از فرد خواسته مي‌شود تا رفتار خاصي را نشان دهد تا زمان ظاهر شدن آن چه مدت طول مي‌كشد كه به آن ثبت دوره نهفتگي رفتار مي‌گويند.

 

2- روش‌هاي غير مستقيم سنجش رفتار

روش‌هاي سنجش غير مستقيم رفتار غالباً مورد استفاده كساني قرار مي‌گيرند كهبه شرايط طبيعي رفتار دسترسي ندارد. روش‌هاي سنجش غير مستقيم به درمانگر كمك مي‌كند تا پيش از تصميم‌گيري در باره چگونگي برخورد با مشكل مددجو، مشكل مطرح شده را به دقت تحليل كند و علل ايجاد كننده و نگهدارنده آن را بشناسد.

 

انواع روش‌هاي سنجش غير مستقيم رفتار:

1- مصاحبه با مددجو.

2- مصاحبه با افراد ديگري كه در زندگي مددجو اهميت خاص دارندو

3- نظارت شخصي: در اين روش مددجو به مشاهده و ثبت رفتار خود مي‌پردازد.

4- كسب اطلاع از متخصصان ديگر: مانند معلم- مددكار- پزشك و ...

5- ايفاي نقش.

6- پرسشنامه‌ها (آزمون‌ها) شخصيت‌سنج: يكي از متداول‌ترين سنجش ويژگيهاي روان‌شناختي استفاده از آزمون‌هاي شخصيتي است. در اين مورد آزمون‌هاي فراواني وجود دارد كه اگر مددجو با صداقت به آن پاسخ دهد مي‌توان بسياري از ويژگي‌هاي شخصيتي فرد را مورد ارزيابي قرار داد. معروف‌ترين آزمون شخصيتي M.M.P.I مي‌باشد كه به تشخيص ويژگي‌هاي شخصيتي مي‌پردازد.

7- آزمون‌ةاي فرافكن: آزمون‌هايي هستند كه به سنجش تعارضات ناهشيار، ترس‌هاي نهفته، تكانش‌هاي جنسي و اضطراريي و اضطراب‌هاي پنهان مي‌پردازد. نظير آزمون لكه‌هاي جوهر دور شاخ- اندريافت موضوع.

8- پرسشنامه‌هايگزارش شخصي ويژه: در ايم پرسشنامه فرد در يك موقعيت خاصي قرار مي‌گيرد و سپس توافق خود را در آن حالت تعيين مي‌كند.

9- سنجش رواني- فيزيولوژيكي.

10- سنجش هوش: معتبرترين و پاياترين آزمون‌هايي كه در روان‌شناسي وجود دارد آزمون‌هاي هوشي هستند. معروفترين آزمون‌هاي هوشي كه دربين روان‌شناسان مورد استفاده قرار مي‌گيرند عبارتند از:

- آزمون‌هاي هوشي وكسلر (خردسالان- كودكان- بزرگسالان)

- آزمون‌ هوشي استانفورابينه